Tại Sao Thế Giới Không Thể Tránh Khỏi Lạm Phát?

Hiểu rõ lạm phát

Hãy tưởng tượng một hiện tượng kinh tế khiến đồng tiền trong túi bạn dần mất giá trị, trong khi giá cả hàng hóa và dịch vụ xung quanh không ngừng tăng lên. Đó chính là lạm phát. Hiểu một cách đơn giản, lạm phát là sự tăng liên tục của giá cả chung theo thời gian, khiến sức mua của đồng tiền giảm dần.

Để dễ hình dung hơn, hãy nhìn vào câu chuyện của một gia đình 3 người: vợ, chồng và con nhỏ.

Cách đây 2 năm, với thu nhập 15 triệu đồng mỗi tháng, họ có thể đủ trang trải mọi chi phí: tiền thuê nhà, bỉm sữa, quần áo cho con, ăn uống, và đi lại. Nhưng khi lạm phát xảy ra, chi phí của hầu hết các mặt hàng đều tăng nhanh chóng. Với mức thu nhập không đổi, giờ đây 15 triệu chỉ đủ để trả tiền thuê nhà và chi phí ăn uống của hai vợ chồng. Đứa con nhỏ buộc phải gửi về quê nhờ ông bà chăm sóc.

Một quốc gia khi đối mặt với lạm phát thường có những dấu hiệu dễ nhận biết. Đầu tiên, giá của các mặt hàng thiết yếu như xăng dầu, điện, lương thực thực phẩm tăng lên. Chỉ trong thời gian ngắn, hiệu ứng dây chuyền xảy ra, khiến giá của hầu hết các sản phẩm và dịch vụ khác cũng leo thang.

Lý do là bởi các mặt hàng thiết yếu đóng vai trò quan trọng không thể thiếu trong quá trình sản xuất.

Hãy lấy một chiếc ví làm ví dụ: Người công nhân sản xuất ví cần thực phẩm để duy trì sức lao động. Nhà máy cần điện để vận hành dây chuyền sản xuất. Phương tiện vận chuyển ví đến cửa hàng cũng cần xăng dầu. Khi giá thực phẩm, điện, và xăng dầu tăng lên, giá thành sản phẩm cuối cùng – chiếc ví bạn mua – cũng tăng theo.

Khi hầu hết mọi thứ đều tăng giá theo cách này, đó chính là lúc lạm phát hiện diện trong nền kinh tế. Và không chỉ riêng gia đình nhỏ kia, mà tất cả chúng ta đều cảm nhận được sức ép mà nó mang lại.

Lạm phát là điều tất yếu?

Trong dòng chảy lịch sử hiện đại, lạm phát đã trở thành một hiện tượng kinh tế quen thuộc, xuất hiện ở hầu hết các quốc gia với vô số nguyên nhân đa dạng.

Một trong những nguyên nhân thường thấy là khi nhu cầu chi tiêu của người dân, doanh nghiệp và chính phủ vượt quá khả năng cung ứng của nền kinh tế. Hãy tưởng tượng một cửa hàng bánh mì kẹp đột nhiên nhận được lượng đơn đặt hàng tăng đột biến.

Để đáp ứng nhu cầu, chủ quán phải mở rộng không gian bếp, mua thêm nguyên liệu, tuyển thêm nhân viên, và thậm chí tăng lương để giữ chân nhân viên cũ. Chi phí này sẽ khiến giá bánh tăng lên, và khi hiện tượng này xảy ra ở quy mô lớn với nhiều doanh nghiệp, giá cả hàng hóa, dịch vụ sẽ đồng loạt leo thang. Một ví dụ điển hình là vào năm 2020, khi đại dịch Covid-19 khiến nhu cầu khẩu trang và nước rửa tay tăng mạnh, trong khi nguồn cung không kịp đáp ứng, đẩy giá cả tăng vọt.

Lạm phát xuất hiện khi chi phí sản xuất leo thang, kéo theo sự gia tăng giá của sản phẩm. Nếu giá gas tăng mạnh, chủ cửa hàng bánh mì sẽ phải trả thêm chi phí để duy trì hoạt động, và khoản tăng này sẽ được cộng vào giá bánh. Ở quy mô toàn cầu, khi các nguyên liệu cơ bản như dầu thô hoặc kim loại tăng giá, hầu hết các sản phẩm khác cũng không tránh khỏi việc bị đội giá.

Những biến động địa chính trị, như chiến dịch quân sự của Nga tại Ukraine hay xung đột ở Trung Đông, đã cản trở chuỗi cung ứng nguyên liệu, khiến doanh nghiệp phải tìm nguồn cung thay thế đắt đỏ hơn, dẫn đến giá hàng hóa tăng cao. Ngay cả tại Nhật Bản, một quốc gia từng đối mặt với giảm phát suốt 30 năm, giá điện tăng vào năm 2023 đã đẩy lạm phát cơ bản lên mức 3.3%.

Ngoài ra, chênh lệch tỷ giá hối đoái cũng là một nguyên nhân phổ biến. Khi đồng nội tệ mất giá so với đồng ngoại tệ, các doanh nghiệp phụ thuộc vào nhập khẩu phải chi nhiều tiền hơn để mua nguyên liệu. Ví dụ, một nhà máy sản xuất giấy sử dụng gỗ nhập khẩu sẽ buộc phải tăng giá giấy để bù vào chi phí. Đồng thời, sự mất giá của nội tệ cũng khiến giá cả hàng hóa trên thị trường nội địa tăng lên, tạo áp lực lớn đến nền kinh tế và người tiêu dùng.

Sự giảm giá của đồng tiền nội tệ không chỉ làm tăng chi phí nhập khẩu mà còn có thể tạo áp lực lớn đến nền kinh tế, kích thích tổng cầu và gây sức ép buộc các doanh nghiệp phải tăng giá hàng hóa.

Để dễ hiểu hơn, hãy cùng nhìn lại sự kiện ngày 12/8/2015, khi Trung Quốc hạ tỷ giá tham chiếu đồng Nhân dân tệ thêm 1,6%. Kết quả, tỷ giá giao dịch đồng Nhân dân tệ giảm xuống 6,44 NDT đổi 1 USD tại nội địa và 6,57 NDT đổi 1 USD trên thị trường quốc tế. Đồng nội tệ yếu đi khiến giá hàng hóa Trung Quốc trở nên rẻ hơn trên thị trường toàn cầu, thúc đẩy nhu cầu mua sắm của người nước ngoài. Ngay cả người dân Trung Quốc cũng chuyển hướng sang sử dụng hàng nội địa thay vì nhập khẩu. Sự gia tăng đột biến về nhu cầu này nhanh chóng vượt qua khả năng cung ứng, tạo áp lực lớn đến giá cả và thúc đẩy lạm phát.

Đối với những quốc gia phụ thuộc nhiều vào xuất nhập khẩu như Việt Nam, hiện tượng này càng rõ nét hơn. Vì phần lớn nguyên liệu sản xuất được nhập khẩu bằng USD, khi USD tăng giá, chi phí chuyển đổi sang VNĐ cũng tăng lên tương ứng. Điều này buộc các doanh nghiệp phải chi nhiều tiền hơn để duy trì sản xuất và kinh doanh, dẫn đến việc tăng giá bán hàng hóa để bù đắp chi phí. Nếu không có các biện pháp điều tiết hợp lý từ chính phủ, lạm phát trở thành điều khó tránh.

Trên thực tế, không quốc gia nào hội nhập vào nền kinh tế toàn cầu có thể duy trì lạm phát bằng 0. Không có quốc gia nào có thể tự khai thác nguyên liệu thô và sản xuất toàn bộ hàng hóa mình cần. Việc phụ thuộc vào nguồn cung quốc tế khiến các nền kinh tế không tránh khỏi nguy cơ lạm phát do tác động của biến động giá cả và chênh lệch tỷ giá hối đoái.

Hơn nữa, một nền kinh tế thị trường không thể luôn đạt trạng thái cân bằng hoàn hảo giữa cung và cầu. Khi mức chi tiêu vượt quá khả năng cung ứng, lạm phát sẽ là kết quả không thể tránh khỏi. Chính vì thế, nền kinh tế toàn cầu có thể được chia thành ba trạng thái: đã xảy ra lạm phát, đang xảy ra lạm phát và sẽ xảy ra lạm phát.

Tác động sâu rộng của lạm phát

Để hiểu rõ tác động nặng nề mà lạm phát có thể gây ra cho cuộc sống của người dân, hãy nhìn vào câu chuyện ở Argentina, một đất nước đã chìm trong khủng hoảng kinh tế kéo dài.

Hình ảnh những người thất nghiệp xếp hàng chờ tại các bếp ăn từ thiện đã trở thành một phần quen thuộc trong cuộc sống hàng ngày.

Roxana, một trong số rất nhiều người vô gia cư ở Argentina, phải sống nhờ vào khoản trợ cấp chỉ khoảng 200 USD mỗi tháng. Cuộc sống của cô gói gọn trong sự lựa chọn nghiệt ngã:

Nếu tôi trả tiền thuê nhà, tôi sẽ không ăn. Nhưng nếu tôi trả tiền ăn, tôi sẽ phải ngủ ngoài lề đường.

Không phải ai cũng chấp nhận số phận này. Elizabeth Barraza, sống tại thủ đô Buenos Aires, là một trong số hàng nghìn người đã quyết định rời bỏ quê hương, tìm đến một quốc gia khác với hy vọng có được nguồn thu nhập ổn định hơn, gắn với một đồng tiền có giá trị bền vững hơn.

Tôi sẽ đến Pháp. Tôi đã tìm được việc ở đó. Ở đây, tình hình quá khó khăn. Lương của tôi không đủ để trả tiền thuê nhà. Ngay cả khi họ tăng lương, điều đó cũng chẳng ý nghĩa gì vì lạm phát đã quá cao.

Argentina đang phải đối mặt với một trong những đợt lạm phát kéo dài và nghiêm trọng nhất trong lịch sử kinh tế hiện đại. Từ năm 1994 đến 2023, chính phủ nước này đã vỡ nợ đến 9 lần, với tỷ lệ lạm phát trung bình đáng kinh ngạc lên tới 190%.

Năm 2023, Argentina vượt qua Venezuela, trở thành quốc gia có tỷ lệ lạm phát cao nhất khu vực Mỹ Latinh, đạt hơn 200%. Tình hình trở nên nghiêm trọng hơn khi trong hai tháng đầu năm 2024, giá các mặt hàng thiết yếu tăng vọt từ 50% đến 100%, thậm chí còn cao hơn ở một số loại.

Trong bối cảnh đó, người dân phải chắt chiu từng đồng, so sánh giá cả giữa các siêu thị trước khi quyết định mua sắm, chỉ tập trung vào những món đồ thiết yếu. Điều này không chỉ làm giảm tiêu dùng mà còn khiến doanh nghiệp lao đao do lợi nhuận sụt giảm.