Vì Sao VINFAST Là Nước Cờ Mạo Hiểm Với Tham Vọng Toàn Cầu?

Đường đến Nasdaq

VinFast được thành lập năm 2017 bởi Vingroup, tập đoàn đa ngành hoạt động chủ yếu trong lĩnh vực bất động sản và bán lẻ. Người sáng lập và Chủ tịch Tập đoàn là ông Phạm Nhật Vượng, người giàu nhất Việt Nam với tài sản ròng ước tính gần 5 tỷ USD.

Cụm từ VinFast là viết tắt của "Việt Nam – Phong cách – An toàn – Sáng tạo – Tiên phong", thể hiện mong muốn phát triển ngành công nghiệp sản xuất ô tô tại Việt Nam. Ban đầu, VinFast sản xuất ô tô chạy xăng với hai dòng sản phẩm nổi bật là Fadil và Lux. Cuối năm 2021, công ty ra mắt chiếc xe điện đầu tiên mang tên VF e34, với giá niêm yết cả xe và pin khoảng 900 triệu đồng (tương đương 30.000 USD).

Đầu năm 2022, VinFast đưa ra quyết định chiến lược: loại bỏ hoàn toàn việc sản xuất ô tô động cơ đốt trong và tập trung vào xe điện, đồng thời mở rộng ra thị trường nước ngoài. Quyết định này phù hợp khi xét quy mô thị trường trong nước. Năm 2022, thu nhập bình quân đầu người tại Việt Nam đạt xấp xỉ 8 triệu đồng/th tháng, khiến phần đông người dân chưa đủ khả năng sở hữu ô tô. Dù dân số vượt mốc 100 triệu người, doanh số bán ô tô năm 2022 chỉ đạt hơn 500.000 chiếc, một kỷ lục nhưng vẫn rất khiêm tốn so với gần 14 triệu chiếc bán ra mỗi năm tại Mỹ. Do đó, để trở thành nhà sản xuất ô tô hàng đầu, VinFast buộc phải mở rộng ra nước ngoài, với Mỹ là một trong những điểm đến đầu tiên.

VinFast mở phòng trưng bày tại California, chấp nhận đặt chỗ từ khách hàng, vận chuyển 999 ô tô điện đến Bờ Tây Mỹ vào tháng 11/2022 và giao xe cho khách hàng Mỹ chỉ 4 tháng sau đó. Không lâu sau, VinFast thành công niêm yết trên Nasdaq, chỉ trong vòng 2 năm thâm nhập thị trường Mỹ.

Thương vụ niêm yết qua SPAC

Tuy nhiên, quá trình này có lẽ đã khó khăn hơn nhiều nếu không có Lawrence Ho, con trai "vua sòng bài" quá cố Stanley Ho, chủ tịch Black Spade Capital. Ông được cho là nhân vật giúp VinFast niêm yết trên Nasdaq thông qua thương vụ sáp nhập với Black Spade Acquisition, một " công ty mua lại theo mục đích đặc biệt" (SPAC).

SPAC về bản chất là công ty vỏ bọc, không kinh doanh hàng hóa hay dịch vụ, được lập ra nhằm mục đích duy nhất là tìm và sáp nhập với một công ty đối tượng để đưa công ty đó lên sàn chứng khoán. Trong trường hợp này, Black Spade hợp nhất với VinFast để đưa VinFast lên Nasdaq. Sau thương vụ, SPAC nắm 1% cổ phần VinFast, 99% còn lại thuộc về Vingroup.

Điểm đáng chú ý là cổ đông của Black Spade đã nhanh chóng rút vốn bằng việc bán lại hơn 80% cổ phần. Theo Reuters, số vốn bị rút có giá trị khoảng 147 triệu USD, khiến số tiền VinFast huy động được từ thương vụ chỉ còn khoảng 28,5 triệu USD, rất khiêm tốn so với tốc độ đốt tiền của công ty.

Từ khi chuyển hoàn toàn sang sản xuất xe điện, VinFast ghi nhận hai khoản lỗ liên tiếp: gần 50.000 tỷ đồng năm 2022 và hơn 57.000 tỷ đồng năm 2023, tương đương hơn 2 tỷ USD mỗi năm.

Nguồn hỗ trợ chính của VinFast vẫn là Vingroup và ông Phạm Nhật Vượng. Năm 2023, VinFast nhận được khoản tài trợ 500 triệu USD từ Vingroup cùng hạn mức tín dụng 1 tỷ USD, đồng thời được ông Vượng trợ lực thêm 1 tỷ USD (tương đương khoảng 20% tài sản của ông), nâng tổng thanh khoản lên 2,5 tỷ USD. Với tốc độ đốt tiền như trên, con số này có thể bốc hơi chỉ trong vòng một năm. Do đó, thương vụ niêm yết qua SPAC chỉ đem về cho VinFast một số tiền rất nhỏ.

Thách thức tại thị trường Mỹ

Người Việt có câu "một lần bất tín, vạn lần bất tin", nhưng điều này có lẽ không áp dụng cho các doanh nghiệp xe điện lên sàn tại Mỹ. Năm 2020 và 2021, nhiều công ty xe điện ra mắt công chúng với mức định giá vô lý. Lucid và Rivian, cả hai đều niêm yết qua SPAC năm 2021, lần lượt được định giá 91 triệu USD và 121 triệu USD, nhưng giá trị của cả hai liên tục lao dốc từ đó đến nay.

Trường hợp của VinFast, dù là bước đột phá của doanh nghiệp Việt, khả năng cao sẽ tiếp nối trào lưu trên. Trong 15 ngày đầu giao dịch trên Nasdaq (từ 15 đến 31/8), giá cổ phiếu VFS nhảy vọt từ 22 USD khi chào sân lên gần 90 USD chỉ sau gần 2 tuần, đẩy định giá thị trường của VinFast từ 85 tỷ USD lên xấp xỉ 190 tỷ USD, vượt xa các hãng xe có tiếng như Mercedes-Benz, BMW và Ford. Con số này lớn gấp gần 5 lần tổng vốn hóa của ba ngân hàng Vietcombank, BIDV và VietinBank trên sàn HoSE tính đến hết tháng 2/2024.

Tuy nhiên, chỉ hơn một tháng sau, mọi thứ xoay chiều. Cổ phiếu VinFast chạm mức 7,49 USD vào ngày 11/10, kéo vốn hóa công ty giảm hơn 10 lần xuống còn 17,5 tỷ USD.

Nhiều chuyên gia cho rằng nguyên nhân nằm ở khối lượng cổ phiếu được giao dịch tự do của VinFast quá thấp. Trong hơn 2,3 tỷ cổ phiếu VFS lưu hành, chỉ có khoảng 4,5 triệu cổ phiếu được tự do giao dịch trên thị trường chứng khoán Mỹ. Khi có quá ít cổ phiếu tự do giao dịch, chỉ một áp lực mua nhỏ cũng có thể đẩy giá cổ phiếu lên mức vô lý. Do đó, con số định giá khổng lồ trong những ngày đầu giao dịch không phản ánh bất kỳ giá trị thực hay sức mạnh tài chính nào.

Chiến lược mở rộng thị trường

Nếu tạm gác lại kỳ vọng thị trường, liệu VinFast có đang kinh doanh tốt?

Một số đánh giá từ người dùng và chuyên gia cho thấy chất lượng xe VinFast còn nhiều vấn đề. Trên các diễn đàn như Reddit, nhiều bình luận về VF8 và VinFast tập trung vào các lỗi kỹ thuật: hệ thống làm lạnh, tính năng hỗ trợ người lái bằng giọng nói, trục trặc màn hình điều khiển.

Thắng 3/2023, VinFast bàn giao những chiếc xe điện đầu tiên tại Mỹ. Đến tháng 3/2024, công ty bán hai mẫu xe VF8 và VF9 tại đây. Phiên bản rẻ nhất là VF8 Eco, với phạm vi hoạt động 264 dặm và giá 46.000 USD. Do lắp ráp tại Việt Nam, xe điện VinFast không đủ điều kiện nhận khoản tín dụng thuế 7.500 USD theo đạo luật giảm lạm phát của Chính phủ Mỹ.

VinFast đang xây dựng nhà máy tại Bắc Carolina để tiếp cận khoản trợ giá này, nhưng theo kế hoạch mới nhất, nhà máy chỉ hoạt động từ năm 2025.

Để so sánh, xe điện ID.4 Pro của Volkswagen có phạm vi hoạt động 275 dặm, giá khoảng 44.000 USD. Do lắp ráp tại Mỹ, hãng xe Đức được khấu trừ tín dụng thuế 7.500 USD, giúp giá thực tế giảm xuống 36.500 USD, thấp hơn 20% so với VF8 Eco nhưng phạm vi hoạt động tốt hơn. Xe Model Y của Tesla có phạm vi hoạt động 310 dặm, giá sau khấu trừ tín dụng thuế chỉ 32.000 USD. Rõ ràng, tính cạnh tranh của VinFast với các thương hiệu lớn tại Mỹ khá thấp.

Khi những chiếc VF8 đầu tiên được bán ở Mỹ, các tạp chí đánh giá ô tô hàng đầu đều đưa ra nhận xét không tích cực. Mặc dù đánh giá cao nỗ lực của VinFast, hai tạp chí Car and Driver và Motor Trend cho rằng VF8 có nhiều lỗi và chưa đủ sức thuyết phục người dân Mỹ. Tạp chí Road & Track và Jalopnik còn tiêu cực hơn, mô tả VF8 là "không thể chấp nhận" và khẳng định mẫu xe chưa sẵn sàng cho thị trường Mỹ.

Tồi tệ hơn, tháng 5/2023, chỉ 2 tháng sau lần giao xe đầu tiên, VinFast buộc phải thu hồi toàn bộ 999 xe VF8 do lỗi phần mềm trên màn hình hiển thị thông tin. Theo Cục Quản lý An toàn Giao thông Đường bộ Quốc gia Mỹ, trục trặc này có thể làm tăng nguy cơ va chạm vì người lái không thể nhìn thấy thông tin quan trọng khi điều khiển xe.

Việc thu hồi xe vì lý do an toàn không hiếm, thậm chí có trường hợp quy mô lớn hơn nhiều, như vụ thu hồi 6,5 triệu xe Toyota toàn cầu năm 2015. Tuy nhiên, sự cố xảy ra với VinFast chỉ trong vòng 2 tháng sau giao xe không phải dấu hiệu tốt.

Tương lai nào đang chờ đợi?

Đầu năm 2024, VinFast công bố thay đổi bộ máy lãnh đạo: ông Phạm Nhật Vượng tiếp quản vị trí Giám đốc Điều hành thay cho bà Lê Thị Thu Thủy; bà Thủy chuyển sang đảm nhận vị trí Chủ tịch Hội đồng quản trị. Lý do được đưa ra là để chuẩn bị cho giai đoạn phát triển kế tiếp.

Một ngày sau, VinFast công bố kế hoạch thâm nhập Ấn Độ với dự án nhà máy sản xuất trị giá 2 tỷ USD. Với 4,25 triệu xe bán ra năm 2023, Ấn Độ trở thành thị trường bán ô tô lớn thứ ba toàn cầu. Tuy nhiên, tiềm năng cho VinFast tại đây khá thấp vì phần lớn thị trường xe điện thuộc về doanh nghiệp nội địa Tata Motors.

Bên cạnh Ấn Độ, VinFast nhắm đến Indonesia, trình làng nhiều sản phẩm tại Triển lãm Ô tô Quốc tế Indonesia 2024 và dự định đầu tư nhà máy trị giá 200 triệu USD vào năm 2026. Việc gia nhập bước đầu thuận lợi khi 3 doanh nghiệp Indonesia đăng ký mua 600 xe điện VinFast. Tuy nhiên, nhiều khảo sát cho thấy người dân địa phương vẫn e dè··sở hữu xe điện do giá trị bán lại thấp và thiếu hụt cơ sở hạ tầng trạm sạc. Mức độ sở hữu ô tô cá nhân tại Indonesia cũng khá thấp, chỉ 99 xe trên 1.000 người. Khả năng cao nhà máy VinFast tại đây sẽ cung cấp xe điện cho các thị trường lân cận như Thái Lan, Singapore và Malaysia.

VinFast cũng có kế hoạch đưa 3.000 xe VF8 vào thị trường châu Âu và dự kiến phân phối nhiều mẫu xe vào thị trường Oman tại Trung Đông. Có thể thấy ông Vượng đang đẩy mạnh mở rộng thị trường. Tuy nhiên, rất khó để nhận định về tương lai của VinFast khi các vấn đề cốt lõi về chất lượng sản phẩm và nguồn lực tài chính vẫn chưa được giải quyết triệt để.

Liệu VinFast có đang quá mạo hiểm? Có thể.

Liệu VinFast có nguy cơ phá sản? Cũng có thể.

Nhưng ngay cả Tesla của tỷ phú Elon Musk từng sắp đệ đơn phá sản, giờ đây vẫn trở thành một trong những công ty lớn nhất thế giới, thì VinFast không hẳn đã hết hy vọng.