Iran - Ả Rập Xê-út Hoà Giải Sau Nhiều Thập Kỷ Thù Địch

Bối cảnh địa chính trị trước hòa giải Iran - Ả Rập Xê-út

Quyết định nối lại quan hệ ngoại giao giữa Iran và Ả Rập Xê-út diễn ra trong bối cảnh khu vực Trung Đông và thế giới đang đối mặt với những biến động phức tạp, trong đó vai trò của Mỹ tại khu vực đóng vai trò quyết định. Mỹ từ lâu đã được xem là trụ cột an ninh của Trung Đông, với sự hiện diện mạnh mẽ của các căn cứ quân sự và hạm đội hải quân.

Tại Ả Rập Xê-út, Mỹ duy trì các căn cứ không quân, hải quân và tiền đồn quân sự, với khoảng 5.000 binh sĩ đồn trú vào năm 2016. Nhờ mối quan hệ đồng minh vững chắc với Mỹ, Riyadh có được sự bảo đảm an ninh trước những bất ổn trong khu vực.

Tuy nhiên, thực trạng này bắt đầu thay đổi đáng kể từ năm 2016 khi chính quyền Donald Trump đưa ra những chính sách ngoại giao khó lường. Việc Mỹ rút quân khỏi Afghanistan đã khiến nhiều quốc gia vùng Vịnh lo ngại về sự suy giảm vai trò bảo đảm an ninh của Washington tại Trung Đông. Sự vắng bóng của Mỹ tạo điều kiện cho các phe phái đối địch trong khu vực gia tăng ảnh hưởng, khiến tình hình thêm phần rối ren.

Thêm vào đó, những phát ngôn và động thái của Trump càng khiến Ả Rập Xê-út lo lắng. Ông từng công khai chỉ trích Riyadh về việc Mỹ phải chi trả quá nhiều để bảo vệ vương quốc này, thậm chí đe dọa cắt viện trợ quân sự nếu Ả Rập Xê-út không điều chỉnh chính sách giá dầu theo mong muốn của Washington. Những tuyên bố này đặt ra dấu hỏi lớn về mức độ cam kết của Mỹ với đồng minh Trung Đông.

Tình hình càng trở nên phức tạp khi Trump quyết định rút Mỹ khỏi thỏa thuận hạt nhân Iran, một hiệp định được ký kết với sự tham gia của các cường quốc như Đức và các thành viên Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc. Quyết định này đã dẫn đến việc Washington tái áp đặt các biện pháp trừng phạt đối với Tehran, khiến căng thẳng khu vực gia tăng. Sau khi Mỹ rút lui, Iran được cho là đã tăng cường năng lực làm giàu uranium, làm dấy lên lo ngại về nguy cơ phổ biến vũ khí hạt nhân ở Trung Đông. Để đối phó, nhiều quốc gia như Ả Rập Xê-út, UAE, Ai Cập và Thổ Nhĩ Kỳ đã đẩy mạnh các chương trình nghiên cứu hạt nhân của riêng mình.

Ngay cả khi chính quyền Biden lên nắm quyền, tình hình khu vực vẫn không có nhiều chuyển biến tích cực. Mỹ không quay trở lại thỏa thuận hạt nhân Iran, trong khi sự quan tâm của Washington đối với Trung Đông bị phân tán bởi cuộc chiến Ukraine. Đồng thời, các xung đột ủy nhiệm tại Yemen, Syria, Lebanon và Iraq tiếp tục diễn ra, với sự tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp của Iran và Ả Rập Xê-út. Đặc biệt, cuộc nội chiến tại Yemen giữa lực lượng Houthi và chính quyền được Ả Rập Xê-út hậu thuẫn tiếp tục đe dọa an ninh khu vực.

Mặc dù Trung Đông đối mặt với nhiều thách thức về chính trị, khu vực này vẫn chứng kiến sự hợp tác mạnh mẽ, điển hình là Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh (GCC). Về kinh tế, GCC đã đạt được mức tăng trưởng vượt bậc, với kim ngạch thương mại nội khối tăng gấp đôi từ năm 2010 đến 2021. Năm 2022, tổng vốn đầu tư nước ngoài vào khu vực đạt kỷ lục 60 tỷ USD, chứng tỏ sức hấp dẫn của GCC đối với các đối tác lớn như Trung Quốc, Mỹ, ASEAN và EU. Hợp tác của GCC không chỉ tập trung vào lĩnh vực kinh tế, mà còn mở rộng ra công nghệ, môi trường, an ninh và du lịch.

Tuy nhiên, sự thiếu vắng vai trò cân bằng của Mỹ cùng những xung đột dai dẳng tiếp tục cản trở tiến trình hợp tác khu vực. Đối với các cường quốc Trung Đông như Iran và Ả Rập Xê-út, việc tìm kiếm một giải pháp ổn định là điều cần thiết. Sau nhiều năm căng thẳng, hai quốc gia này quyết định khôi phục quan hệ ngoại giao sau khi cắt đứt vào năm 2016. Động thái này không chỉ phản ánh sự điều chỉnh chiến lược của mỗi bên mà còn mở ra nhiều cơ hội hợp tác mới trong bối cảnh địa chính trị khu vực biến đổi không ngừng.

Lợi ích chiến lược của Ả Rập Xê-út

Ả Rập Xê-Út có thể là quốc gia cảm thấy lo ngại nhất trước sự suy yếu của ảnh hưởng Mỹ tại Trung Đông. Là đồng minh chiến lược lâu dài của Washington, Riyadh đã phụ thuộc vào sự bảo vệ của Mỹ để duy trì sức mạnh trong khu vực. Tuy nhiên, tình hình chính trị và an ninh tại đây đang có những biến động đáng kể.

Ngày 25/4/2016, Ả Rập Xê-Út công bố chương trình "Tầm nhìn 2030" – một kế hoạch đầy tham vọng nhằm tái cấu trúc nền kinh tế, giảm phụ thuộc vào dầu mỏ và phát triển các ngành công nghệ, du lịch, thương mại. Tuy nhiên, hiện thực không hoàn toàn thuận lợi cho Riyadh. Sự suy yếu cam kết của Mỹ tại Trung Đông khiến vương quốc này mất đi một đối trọng quan trọng trước các mối đe dọa từ Iran và các cuộc xung đột ủy nhiệm trong khu vực.

Từ chương trình hạt nhân của Iran đến những điểm nóng như Lebanon, Iraq, Syria, và đặc biệt là cuộc nội chiến kéo dài tại Yemen, tất cả đều đặt ra những thách thức nghiêm trọng đối với an ninh của Ả Rập Xê-Út. Khi sự hỗ trợ từ Mỹ suy giảm, Riyadh buộc phải tăng cường chi tiêu quốc phòng. Điều này tạo ra nguy cơ ảnh hưởng đến nguồn lực dành cho "Tầm nhìn 2030". Một số báo cáo ước tính, chiến dịch quân sự tại Yemen đã tiêu tốn của Ả Rập Xê-Út hàng trăm triệu USD mỗi ngày, với tổng chi phí từ năm 2015 đến 2019 lên tới 265 tỷ USD. Nếu tiếp tục kéo dài, gánh nặng tài chính này có thể làm chậm tiến trình hiện đại hóa đất nước.

Trước tình thế đó, Riyadh buộc phải tìm kiếm một hướng đi khác: ngoại giao. Theo phân tích từ tạp chí Foreign Policy, Ả Rập Xê-Út vốn có lựa chọn đối thoại từ trước, nhưng khi còn sự bảo trợ của Mỹ, họ ưu tiên đối đầu hơn là thương lượng. Nay, khi sự hiện diện của Washington trong khu vực không còn như trước, Riyadh không thể tiếp tục chính sách đối đầu tốn kém. Đàm phán với Iran trở thành một giải pháp tất yếu.

Việc tái thiết lập quan hệ với Tehran mang lại nhiều lợi ích chiến lược. Trước tiên, nó giúp giảm căng thẳng tại các điểm nóng như Yemen, Lebanon, Iraq hay Syria, từ đó tạo điều kiện ổn định hơn cho khu vực. Quan trọng hơn, Riyadh có thể cắt giảm đáng kể ngân sách quân sự và tập trung nguồn lực vào phát triển kinh tế, đúng với mục tiêu của "Tầm nhìn 2030". Đây là một bước đi mang tính chủ động, cho thấy Ả Rập Xê-Út sẵn sàng thích ứng với bối cảnh mới thay vì phụ thuộc vào một thế lực bên ngoài vốn không còn đảm bảo lợi ích của họ như trước.

Lý do Iran quyết định hòa giải

Lãnh đạo Iran không hề kém cạnh trong tính toán khi quyết định bình thường hóa quan hệ với Ả Rập Xê-út. Để hiểu động thái này, trước hết cần nhắc đến sự kiện Mỹ rút khỏi thỏa thuận hạt nhân Iran năm 2018 dưới thời Tổng thống Donald Trump. Ngay sau đó, Washington áp đặt hàng loạt lệnh cấm vận khắc nghiệt, khiến nền kinh tế Iran lao đao.

Sự siết chặt này khiến Tehran gần như bị cắt đứt khỏi thị trường quốc tế, đồng rial mất giá nghiêm trọng, hàng hóa đắt đỏ, xuất khẩu dầu giảm mạnh còn chưa đến 400.000 thùng/ngày vào năm 2020. Tình trạng cô lập chính trị cũng ngày càng khắc nghiệt khi phương Tây và các đồng minh tại Trung Đông liên tục gây sức ép.

Mỹ xem Iran là đối thủ, kéo theo cả Anh, Liên minh châu Âu và các nước Ả Rập cũng hành động tương tự. Trước khi bình thường hóa quan hệ, Ả Rập Xê-út còn có động thái xích lại gần Israel - kẻ thù không đội trời chung của Tehran, gia tăng áp lực lên nước Cộng hòa Hồi giáo. Trong bối cảnh đó, viễn cảnh đối đầu với Riyadh sẽ chỉ đẩy Iran vào thế khó hơn.

Chính vì vậy, Iran đã chủ động tiếp cận giải pháp ngoại giao. Từ năm 2021-2022, hai nước tổ chức năm vòng đàm phán tại Iraq. Tiến triển đạt được khá khả quan, nhưng quá trình này bị gián đoạn khi Iraq rơi vào bất ổn chính trị sau bầu cử năm 2021. Vai trò trung gian của Baghdad gần như chấm dứt khi Thủ tướng thân phương Tây nhường chỗ cho một chính khách được Iran hậu thuẫn.

Những tưởng tiến trình ngoại giao sẽ bị đình trệ, nhưng một cú hích bất ngờ đã khiến Tehran phải đẩy nhanh tốc độ: Trung Quốc. Ngày 9/12/2022, Chủ tịch Tập Cận Bình đến Riyadh dự Hội nghị thượng đỉnh Trung Quốc - GCC và thăm chính thức Ả Rập Xê-út. Động thái này gửi đi tín hiệu không mấy tích cực cho Iran, bởi Trung Quốc và Nga là hai đối tác quan trọng nhất mà nước này có thể trông cậy.

Việc Bắc Kinh ngày càng thân thiết với Riyadh buộc Tehran phải hành động gấp rút, vừa để củng cố quan hệ với Trung Quốc, vừa ngăn chặn nguy cơ bị cô lập sâu hơn trên trường quốc tế. Tháng 1/2023, Tổng thống Iran thăm Trung Quốc, và chỉ hai tháng sau, Iran, Ả Rập Xê-út cùng Trung Quốc ký tuyên bố chung bình thường hóa quan hệ tại Bắc Kinh.

Vòng đàm phán thứ sáu diễn ra nhanh chóng, chỉ trong bốn ngày từ 6-10/3/2023. Đằng sau quyết định này là những tính toán sâu xa từ tất cả các bên. Trung Quốc mong muốn một Trung Đông ổn định để bảo đảm lợi ích chiến lược. Ả Rập Xê-út hiểu rằng nếu đưa Bắc Kinh vào vai trò trung gian, Iran sẽ khó lòng phá vỡ cam kết. Còn Tehran, dù không có nhiều lựa chọn, nhưng cũng đạt được mục tiêu quan trọng: chấm dứt thế cô lập, bảo vệ lợi ích kinh tế và giảm căng thẳng khu vực.

Sau bảy năm đối đầu căng thẳng, Iran và Ả Rập Xê-út chính thức nối lại quan hệ ngoại giao. Đây không chỉ là chiến thắng ngoại giao của cả hai nước mà còn cho thấy vai trò ngày càng lớn của Trung Quốc trong định hình trật tự Trung Đông.

Tác động của thỏa thuận đến Trung Đông

Việc hai đối thủ lớn nhất Trung Đông bình thường hóa quan hệ chắc chắn sẽ tạo ra những ảnh hưởng sâu rộng trong khu vực. Trước hết, nó thúc đẩy xu hướng hòa bình và hợp tác ở vùng Vịnh, khi Iran có cơ hội tiếp cận gần hơn với các quốc gia láng giềng. Những nước trước đây dè chừng Tehran như Bahrain đã bày tỏ thái độ tích cực, ủng hộ đối thoại thay vì đối đầu. UAE, Qatar và Oman cũng gia tăng hợp tác kinh tế với Iran, mở ra nhiều cơ hội mới.

Tuy nhiên, điều khiến dư luận quan tâm hơn cả là những cuộc xung đột ủy nhiệm mà Iran và Ả Rập Xê-út từng đứng sau giật dây. Việc hàn gắn quan hệ giữa hai cường quốc này có thể tạo tiền đề cho giải pháp chính trị ở Yemen, nơi Tehran có thể gây ảnh hưởng lên lực lượng Houthi trong các cuộc đàm phán với Riyadh. Tác động tương tự cũng có thể lan đến Lebanon, Iraq và Syria, giúp khu vực giảm căng thẳng. Với Ả Rập Xê-út, đây là cơ hội để tập trung nguồn lực vào kế hoạch “Tầm nhìn 2030” thay vì sa lầy vào những cuộc chiến tiêu hao.

Dẫu vậy, viễn cảnh an ninh và ổn định tại Trung Đông vẫn còn là dấu hỏi lớn. Dù hai bên đã có những bước đi thực tế sau thỏa thuận bình thường hóa, nhưng quan hệ Iran - Ả Rập Xê-út không phải là biến số duy nhất quyết định cục diện khu vực. Trung Đông vẫn là một bàn cờ phức tạp với nhiều toan tính chiến lược, và thế giới sẽ tiếp tục theo dõi sát sao những diễn biến tiếp theo để đánh giá mức độ bền vững của sự hòa giải này.