Facebook Và Google Đang Theo Dõi Chúng Ta Như Thế Nào?

Mỏ vàng thời đại số

Bạn đã bao giờ tự hỏi, Facebook và Google - những nền tảng miễn phí mà hàng tỷ người sử dụng mỗi ngày - làm cách nào để duy trì hệ thống khổng lồ và trả lương cho hàng nghìn nhân viên trên toàn cầu?

Câu trả lời nằm trong một câu nói nổi tiếng:

• Nếu bạn không phải trả tiền, thì bạn chính là sản phẩm.

Câu nói này, lấy cảm hứng từ một quảng cáo truyền hình những năm 1970, đã phản ánh chính xác điều đang diễn ra với các nền tảng miễn phí như Google hay Facebook. Khi bạn sử dụng chúng, bạn không chỉ đơn thuần là một người dùng, mà thực tế, bạn đang

để đổi lấy sự tiện lợi và kết nối.

Hãy nghĩ về mỗi lần bạn đăng nhập, tìm kiếm thông tin, hay chia sẻ hình ảnh lên mạng xã hội. Mọi thao tác ấy đều bị ghi lại, từ vị trí bạn ở, sở thích, các sản phẩm bạn tìm kiếm, cho đến những người bạn thường xuyên tương tác.

Không chỉ trên nền tảng của họ, Facebook và Google còn theo dõi bạn thông qua các trang web và ứng dụng khác nhờ vào công cụ theo dõi ẩn (trackers). Mỗi khi bạn cấp quyền truy cập vào micro, camera, hay vị trí của mình, bạn đã vô tình mở cánh cửa để họ thu thập thêm dữ liệu.

Dữ liệu của bạn là "mỏ vàng" Với những thông tin thu thập được, Facebook và Google tạo ra các quảng cáo siêu cá nhân hóa, giúp doanh nghiệp nhắm đúng vào khách hàng mục tiêu. Nhờ chiến lược này, năm 2023, Facebook đã đạt doanh thu quảng cáo ấn tượng, lên đến 132 tỷ USD, tương đương gần 11 tỷ USD mỗi tháng. Tuy nhiên, điều này cũng đặt ra những lo ngại lớn về an toàn dữ liệu cá nhân.

Các vụ rò rỉ dữ liệu đã không còn xa lạ: Tháng 1/2024, một vụ rò rỉ 12 TB dữ liệu, liên quan đến hơn 26 tỷ hồ sơ người dùng trên toàn cầu, bao gồm LinkedIn, Snapchat và Weibo. Tháng 3/2024, AT&T thừa nhận dữ liệu của 73 triệu tài khoản khách hàng bị rao bán, bao gồm cả thông tin nhạy cảm như số điện thoại và địa chỉ. Năm 2019, Google bị phát hiện chuyển dữ liệu người dùng cho các nhà quảng cáo thông qua những trang web ẩn để né tránh luật bảo mật của Liên minh Châu Âu.

Cookies - Gián điệp vô hình

Một trong những công cụ mạnh mẽ để theo dõi bạn chính là

. Đây là các tệp nhỏ được lưu trữ trên trình duyệt khi bạn truy cập vào một trang web, giúp website ghi nhớ thông tin đăng nhập, thói quen lướt web, và nhiều dữ liệu khác.

Cookies, công cụ tiện lợi giúp lưu trữ thông tin đăng nhập, đã trở thành một trong những công cụ gây tranh cãi nhất về quyền riêng tư. Khi bạn đăng nhập vào Facebook hay Google, cookies sẽ ghi nhớ thông tin để giúp bạn không cần nhập lại vào lần sau. Tuy nhiên, việc sử dụng cookies không chỉ dừng lại ở đó mà đã mở ra những lo ngại về quyền riêng tư và an toàn dữ liệu cá nhân.

Năm 2019, Google phải chịu khoản phạt kỷ lục 170 triệu USD từ Ủy ban Thương mại Liên bang và tiểu bang New York vì vi phạm quyền riêng tư của trẻ em trên YouTube, nền tảng thuộc sở hữu của họ. Dữ liệu bị thu thập thông qua cookies đã trở thành tâm điểm của vụ việc, đặt ra câu hỏi về cách mà các tập đoàn công nghệ sử dụng thông tin cá nhân.

Ngoài cookies, các công nghệ tiên tiến hơn như

đã xuất hiện, giúp các nền tảng như Facebook và Google theo dõi người dùng ngay cả khi họ đã xóa cookies hoặc sử dụng trình duyệt ẩn danh. Kỹ thuật này dựa vào những đặc điểm duy nhất như loại trình duyệt, hệ điều hành, múi giờ hay địa điểm, tạo nên một "dấu vân tay kỹ thuật số" để nhận diện người dùng trên toàn cầu.

Không dừng lại ở đó, các chiến lược quảng cáo như

đã nâng tầm khả năng thu thập và khai thác dữ liệu. Retargeting giúp các doanh nghiệp tiếp cận bạn với quảng cáo dựa trên những gì bạn đã tìm kiếm hoặc xem trước đó, trong khi Behavioral Targeting dựa vào hành vi của bạn trên các trang web để đưa ra những quảng cáo siêu cá nhân hóa.

Công cụ như

, một đoạn mã nhỏ được tích hợp trên hầu hết các trang web và ứng dụng, đã giúp Facebook thu thập một lượng lớn dữ liệu từ các hoạt động của người dùng. Những thông tin này không chỉ bao gồm những trang bạn đã truy cập mà còn cả những sản phẩm bạn mua, những nội dung bạn chia sẻ với người thân và bạn bè. Nhờ đó, Facebook có thể đưa ra những quảng cáo phù hợp nhất, mang lại lợi nhuận khổng lồ từ quảng cáo, như con số 22 tỷ USD mà công ty đạt được vào năm 2018.

Tuy nhiên, việc thu thập dữ liệu không giới hạn đã khiến Facebook và Google đối mặt với nhiều cáo buộc và án phạt. Năm 2023, Facebook phải trả khoản phạt kỷ lục 1,3 tỷ USD tại châu Âu vì chuyển dữ liệu người dùng về Mỹ, vi phạm nghiêm trọng các quy định về bảo vệ dữ liệu. Google cũng không tránh khỏi những bê bối khi bị phát hiện theo dõi vị trí của người dùng ngay cả khi họ đã tắt tính năng Lịch sử vị trí, một hành động bị chỉ trích nặng nề vào năm 2018.

Trong kỷ nguyên số, nơi công nghệ phát triển vượt bậc, câu hỏi về quyền riêng tư và bảo vệ dữ liệu cá nhân đã trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Những công cụ và chiến lược tưởng chừng vô hại lại đang âm thầm xâm nhập vào cuộc sống của chúng ta, biến mỗi người dùng thành một "sản phẩm" giá trị cho các tập đoàn công nghệ.

Đừng để bị theo dõi

Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ và Internet không chỉ mang lại nhiều tiện ích mà còn đặt ra những thách thức lớn về an toàn thông tin. Tại Việt Nam, nơi có lượng người dùng Internet và thiết bị di động tăng nhanh chóng, vấn đề này càng trở nên nổi bật. Theo thống kê năm 2023, Việt Nam đứng trong top 10 quốc gia có số người dùng Facebook lớn nhất thế giới với hơn 66 triệu người, đồng thời Google trở thành trang web có lưu lượng truy cập lớn nhất với hơn 56 triệu lượt, theo sau là Facebook với 37 triệu.

Số lượng người dùng đông đảo như vậy mang lại cả cơ hội lẫn rủi ro khi các nền tảng như Facebook và Google thu thập dữ liệu người dùng. Về mặt tích cực, việc này giúp cá nhân hóa trải nghiệm, cung cấp nội dung và quảng cáo phù hợp, đồng thời hỗ trợ cải tiến dịch vụ. Một ví dụ điển hình là Netflix, nền tảng này sử dụng dữ liệu thói quen xem phim để đề xuất các chương trình phù hợp, giúp người dùng tiết kiệm thời gian tìm kiếm.

Ngoài ra, việc thu thập thông tin từ mạng xã hội còn có thể hỗ trợ lực lượng an ninh trong việc xử lý các mối đe dọa. Năm 2015, Lực lượng Không quân Hoa Kỳ đã phá hủy một căn cứ của tổ chức khủng bố IS sau khi một chiến binh vô tình chia sẻ vị trí trên mạng xã hội. Các phi công tại Florida đã sử dụng thông tin này để tiến hành một cuộc không kích chính xác, loại bỏ nguy cơ lớn đối với an ninh quốc gia.

Tuy nhiên, mặt trái của việc theo dõi người dùng không thể bị xem nhẹ. Thu thập thông tin một cách thiếu minh bạch làm dấy lên lo ngại về quyền riêng tư. Nhiều người cảm thấy khó chịu khi bị "đeo bám" bởi các quảng cáo xuất hiện liên tục sau khi tìm kiếm sản phẩm. Những thông tin cá nhân bị lộ cũng trở thành "nguyên liệu" cho tội phạm mạng thực hiện các hành vi như trộm cắp danh tính hoặc tống tiền. Theo các chuyên gia từ Security Discovery và CyberNews, dữ liệu bị rò rỉ có thể cung cấp đủ thông tin để xây dựng hồ sơ chi tiết về một cá nhân, từ tài chính đến lịch sử duyệt web, khiến nạn nhân dễ trở thành mục tiêu của các cuộc tấn công tinh vi.

Không chỉ cá nhân, các doanh nghiệp cũng phải đối mặt với nguy cơ từ tấn công mạng, gây thiệt hại lớn về tài chính và uy tín. Trong bối cảnh này, việc nâng cao nhận thức và áp dụng các biện pháp bảo mật không gian mạng là điều cần thiết để bảo vệ cả người dùng và tổ chức trước các rủi ro ngày càng gia tăng.

Đầu năm 2024, các vụ tấn công mã độc tống tiền (ransomware) tại Việt Nam đã gây ra nhiều hệ lụy nghiêm trọng. Điển hình như vụ việc Bưu điện Việt Nam bị tấn công, khiến hoạt động bưu chính chuyển phát đình trệ. Trước đó, Tổng công ty Dầu Việt Nam PVOIL và công ty chứng khoán VNDirect cũng phải tạm ngừng hoạt động nhiều ngày. Ransomware không chỉ dừng lại ở việc mã hóa dữ liệu để đòi tiền chuộc, mà còn áp dụng mô hình “tống tiền kép,” khi các nhóm hacker đe dọa công khai dữ liệu nhạy cảm nếu nạn nhân từ chối chi trả.