Bắc Kỳ Rơi Vào Tay Pháp | Kháng Chiến Chống Pháp P.4

Từ tuyến đường giao thương đến mục tiêu xâm lược

Câu chuyện bắt đầu từ một chuyến thám hiểm đầy tham vọng vào tháng 6 năm 1866, do Doudart de Lagrée dẫn đầu. Đoàn thám hiểm tiến dọc theo sông Mekong với hy vọng tìm ra một tuyến đường thủy nối Sài Gòn với miền Nam Trung Quốc—một thị trường giàu tiềm năng mà người Anh cũng đang tìm cách thâu tóm qua các cảng Calcutta và Rangoon.

Thực tế, nỗi lo sợ về sự cạnh tranh của Anh không phải không có cơ sở. Trước đó, vào năm 1837, đại úy McLeod, một sĩ quan người Anh, đã tiến hành cuộc thám hiểm sông Salween, dòng sông dọc biên giới Thái Lan–Myanmar, để mở đường vào Trung Quốc. Tuy nhiên, chính quyền nhà Thanh lập tức ngăn cản, khiến kế hoạch thất bại. Dù vậy, sự kiện này vẫn để lại ám ảnh trong tâm trí người Pháp rằng nước Anh sẽ không từ bỏ tham vọng mở rộng ảnh hưởng thương mại tại Trung Quốc.

Trong suốt hai năm thám hiểm, đoàn đã di chuyển hơn 9.000 km, băng qua nhiều vùng đất chưa từng được phương Tây khám phá, từ Sài Gòn đến Campuchia, Lào, Thái Lan, Myanmar, Vân Nam và cuối cùng là Thượng Hải. Ban đầu, họ đặt kỳ vọng vào sông Mekong, nhưng thực tế lại là một cú sốc: con sông này hoàn toàn không phù hợp cho giao thương do địa hình hiểm trở, nhiều thác ghềnh và đoạn sông cạn. Thất bại trong việc biến Mekong thành tuyến đường thương mại, đoàn thám hiểm buộc phải tìm kiếm một lối đi khác.

Chính trong hành trình đó, họ phát hiện ra sông Hồng—một con sông ít được chú ý hơn nhưng lại sở hữu tiềm năng lớn hơn nhiều. Dòng sông này chảy xuyên suốt Bắc Kỳ và đổ trực tiếp ra Biển Đông, tạo thành một tuyến vận tải thuận lợi hơn hẳn so với Mekong. Đây chính là bước ngoặt khiến người Pháp chuyển hướng chiến lược, đặt Bắc Kỳ vào tầm ngắm của họ.

Không chỉ dừng lại ở những phát hiện địa lý, chuyến đi này còn chứng kiến một cuộc gặp gỡ định mệnh. Sau khi Doudart de Lagrée qua đời, quyền chỉ huy được chuyển cho Francis Garnier. Chính Garnier đã gặp Jean Dupuis, một thương nhân buôn lậu khét tiếng. Mối liên hệ giữa hai nhân vật này sau đó đã trở thành lý do trực tiếp khiến Pháp tìm cách chiếm lấy Bắc Kỳ.

Phát hiện về tiềm năng của sông Hồng không chỉ là một khám phá địa lý đơn thuần mà còn trở thành tâm điểm chú ý của giới thương nhân Pháp. Tại Lyon, Bordeaux và Marseille, những nhà buôn đang khao khát kiểm soát thị trường miền Nam Trung Quốc lập tức nhìn thấy cơ hội vàng để mở rộng ảnh hưởng. Không chỉ có họ, các thương nhân Pháp tại Trung Quốc cũng nhanh chóng vận động chính quyền Paris can thiệp sâu hơn vào Bắc Kỳ nhằm đảm bảo quyền lợi thương mại.

Làn sóng kêu gọi hành động ngày càng mạnh mẽ. Bá tước Chappedelaine, Lãnh sự Pháp tại Quảng Đông, gửi báo cáo về Paris, khẳng định rằng Bắc Kỳ đang là một lãnh thổ đầy bất ổn, nơi tầng lớp quan lại An Nam bị dân chúng căm ghét. Theo ông, để biến vùng đất này thành thuộc địa Pháp, không cần đến một lực lượng quân sự hùng hậu, mà chỉ cần một tuần dương hạm, vài pháo hạm và một đại đội thủy quân lục chiến tiến vào cửa sông Hồng là đủ.

Tuy nhiên, để khai thác tuyến thủy lộ này, người Pháp cần quyền tự do ra vào các cảng Bắc Kỳ, điều mà Hòa ước 1862 chưa đề cập. Nhận thấy rào cản này, họ bắt đầu tìm cách sửa đổi thỏa thuận để hợp pháp hóa quyền giao thương trên sông Hồng. Khi đến Sài Gòn vào tháng 4 năm 1871, Đô đốc Dupré đã thể hiện rõ lập trường ủng hộ kế hoạch này, mở đường cho những bước đi táo bạo hơn của thực dân Pháp tại Bắc Kỳ.

Nước Pháp khủng hoảng

Sau thất bại trước Phổ vào năm 1870, nước Pháp rơi vào khủng hoảng. Nền kinh tế kiệt quệ, ngân khố cạn kiệt, và một phần lãnh thổ vẫn nằm dưới sự kiểm soát của quân Đức. Trước áp lực phải trả bồi thường chiến tranh vào tháng 9/1873, chính phủ Pháp không còn mặn mà với các cuộc viễn chinh mới. Mọi kế hoạch mở rộng thuộc địa đều bị gác lại để tập trung vào tái thiết trong nước.

Giữa lúc Paris còn do dự, một nhân vật bất ngờ xuất hiện, trở thành chất xúc tác thay đổi cục diện: Jean Dupuis.

Năm 1871, khi các cuộc nổi dậy của người Hồi giáo bùng nổ, Dupuis nhận được đơn đặt hàng vũ khí từ quan lại nhà Thanh. Cuối năm 1872, ông ta dùng tàu vận chuyển vũ khí ngược dòng sông Hồng, từ cửa biển tiến vào Vân Nam. Sau khi giao hàng, Dupuis tiếp tục thu mua thiếc và hàng hóa để chở về xuôi.

Nhưng đến ngày 30/4/1873, khi tàu của Dupuis đi ngang Hà Nội, chính quyền địa phương đã ra lệnh chặn lại. Bị ngăn cản, Dupuis không ngần ngại đe dọa nã pháo vào thành, treo cờ Pháp trên đoàn tàu, đồng thời phái Ernest Millot về Sài Gòn cầu cứu Đô đốc Dupré. Trước tình hình căng thẳng, triều đình Huế cũng yêu cầu Pháp can thiệp để buộc Dupuis rời đi. Nhưng thay vì tìm cách xoa dịu tình hình, Dupré lại nhìn thấy một cơ hội lớn hơn: biến vụ việc này thành cái cớ để can thiệp vào Bắc Kỳ.

Dupré từ lâu đã muốn giải quyết vấn đề ba tỉnh miền Tây Nam Kỳ mà Pháp chiếm đóng từ năm 1867 nhưng chưa được triều đình Huế công nhận. Ông tin rằng gây sức ép lên Bắc Kỳ sẽ buộc triều đình nhà Nguyễn phải chấp nhận chủ quyền của Pháp tại Nam Kỳ, đồng thời mở rộng ảnh hưởng lên phía Bắc và hợp thức hóa tuyến giao thương trên sông Hồng. Trong báo cáo gửi về Paris, Dupré khẳng định:

Việc thiết lập cơ sở tại vùng đất trù phú giáp ranh Trung Quốc là một chiến lược dài hạn cho tương lai của chúng ta tại Viễn Đông.

Nhưng chính phủ Pháp lúc này không có ý định lao vào một cuộc phiêu lưu quân sự mới. Họ ra lệnh cấm Dupré gây rắc rối tại Bắc Kỳ, nhấn mạnh:

Không được lôi kéo nước Pháp vào vụ Bắc Kỳ dưới bất kỳ lý do nào!

Tuy nhiên, Dupré vẫn không từ bỏ ý định. Khi nhận được báo cáo từ Millot về tình trạng hỗn loạn do giặc cướp người Hoa tại các tỉnh Tuyên Quang, Thái Nguyên, ông quyết định hành động mà không cần sự hậu thuẫn từ Paris.

Ngày 28/7/1873, Dupré gửi điện về Pháp thông báo rằng Bắc Kỳ đã "tự động mở cửa" nhờ chuyến đi của Dupuis. Ông khẳng định:

Bắc Kỳ đã sẵn sàng cho thương mại quốc tế. Nếu không hành động ngay, Đức, Anh và Mỹ sẽ nhanh chóng kiểm soát khu vực này. Pháp phải giành lấy vị trí tiên phong trước khi quá muộn. Tôi không yêu cầu viện trợ – tôi sẽ tự xoay sở bằng lực lượng sẵn có. Thành công là điều chắc chắn!

Paris vẫn tiếp tục phản đối mọi can thiệp, nhưng Dupré đã có sẵn một kế hoạch. Ông cần một người có đủ kinh nghiệm quân sự để xử lý tình hình ở Bắc Kỳ mà không làm liên lụy đến chính phủ Pháp. Và cái tên mà ông nhớ đến chính là Francis Garnier.

Sau thất bại trong chuyến thám hiểm Mekong, Francis Garnier đã rời quân ngũ và sang Trung Quốc tìm kiếm cơ hội làm giàu từ thị trường trà và lụa ở Vân Nam. Nhận thấy đây là nhân vật lý tưởng để thực hiện kế hoạch của mình, vào tháng 10/1873, Dupré cử Garnier đến Hà Nội với danh nghĩa giải quyết vấn đề của Dupuis, nhưng thực chất là mở đường cho cuộc can thiệp quân sự của Pháp vào Bắc Kỳ.

Khi đô đốc Dupré thông báo với triều đình Huế rằng Francis Garnier sẽ đến Hà Nội để yêu cầu Jean Dupuis rời khỏi Bắc Kỳ, mọi chuyện tưởng như đã được dàn xếp. Nhưng thực tế lại đi theo một hướng hoàn toàn khác.

Ngay khi đặt chân đến Hà Nội, Garnier không chỉ ủng hộ quan điểm của Dupuis, mà còn ép chính quyền địa phương mở cửa sông Hồng cho thương nhân Pháp, Tây Ban Nha và Trung Quốc. Không chờ đợi sự chấp thuận, Garnier tự ý tuyên bố sông Hồng đã được mở cửa và người Pháp sẽ thay thế triều đình Huế trong việc thu thuế hải quan.

Tình hình nhanh chóng leo thang. Ngày 19/11/1873, sau khi tối hậu thư của Garnier không được phản hồi, quân Pháp lập tức tấn công thành Hà Nội. Tướng Nguyễn Tri Phương, người chỉ huy phòng thủ, bị thương nặng và bị bắt. Dù được người Pháp đề nghị chữa trị, ông kiên quyết từ chối, tuyệt thực cho đến chết, trở thành một biểu tượng của lòng trung nghĩa.

Bắc Kỳ rơi vào hỗn loạn. Để đảm bảo tuyến đường biển kết nối với Nam Kỳ và kiểm soát con đường Hà Nội – Huế, Garnier tiếp tục mở rộng chiếm đóng tại châu thổ sông Hồng. Chỉ trong hai tuần, một lực lượng nhỏ của Pháp đã kiểm soát Hưng Yên, Phủ Lý, Hải Dương, Ninh Bình và Nam Định, nắm trọn tuyến giao thông huyết mạch từ Hà Nội ra biển.

Sự bành trướng quá nhanh của Garnier khiến chính phủ Pháp lo ngại. Họ lập tức ra lệnh cho đô đốc Dupré rút toàn bộ lực lượng khỏi Bắc Kỳ. Tại Huế, sự chiếm đóng bất ngờ này gây phẫn nộ tột độ, khi triều đình nhận ra họ đã bị Dupré lừa dối. Nội bộ triều Nguyễn càng trở nên chia rẽ, và một sự thật cay đắng dần lộ rõ: vận mệnh đất nước giờ đây không còn nằm trong tay người Việt, mà phụ thuộc vào những toan tính của các cường quốc ngoại bang.

Bị sức ép từ cả Paris lẫn Huế, Dupré vội vã lên án hành động của Garnier. Ngày 10/12/1873, ông cử Thanh tra Philastre đến Huế để dàn xếp tình hình. Trên thực tế, Philastre từ lâu đã phản đối Garnier. Trong lá thư gửi đi ngày 6/12/1873, ông viết đầy giận dữ:

Ông đã nghĩ đến sự nhục nhã của chúng ta chưa? Khi người ta biết rằng ông được phái đến để xoa dịu tình hình, nhưng thay vào đó lại liên minh với kẻ ngang ngược kia để đánh úp những người chưa từng đe dọa ông. Đây là một thảm họa không thể cứu vãn!